İnsanlığa Karşı Suçlar (TCK 77): Unsurları ve Cezası

Hukuk tarihinin en ağır suç kategorilerinden biri olan insanlığa karşı suçlar, münferit bir öfke ya da ani karar sonucu değil; sistematik bir politikanın, planlı bir zulüm iradesinin ürünü olarak ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle söz konusu suç tipi, hem ulusal ceza hukukumuzda hem de uluslararası arenada ayrı ve özel bir yaptırım rejimine tabi kılınmıştır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 77. maddesi, bu insanlık dışı eylemleri kaynağı, kapsamı ve sonuçlarıyla titizlikle düzenlemiştir. Bu yazıda TCK m. 77 ve m. 78 hükümlerini, suçun unsurlarını, örgütlü işlenme boyutunu ve uluslararası hukuktaki karşılığını ayrıntılı biçimde ele alıyorum.

İnsanlığa Karşı Suçlar Nedir? (TCK 77)

“İnsanlığa karşı suçlar” kavramının hukuk literatürüne girmesi, 1945 yılında Nürnberg Askeri Ceza Mahkemesi yargılamalarına dayanmaktadır. İkinci Dünya Savaşı’nın ardından kurulan bu mahkeme, savaş suçlarının ötesinde; kendi vatandaşlarına ya da müttefik devletlerin vatandaşlarına uygulanan sistematik zulmü ayrı bir suç kategorisi olarak tanımlamış ve insanlığa karşı suç kavramını uluslararası hukuka kazandırmıştır.

Türk hukukunda ise bu kavram 2005 yılında 5237 sayılı TCK’nın yürürlüğe girmesiyle bağımsız bir suç tipi olarak düzenlenmiştir. Kanun, suçun oluşması için üç temel koşulu bir arada aramaktadır: belirli bir plan doğrultusunda hareket edilmesi, eylemlerin sistemli biçimde işlenmesi ve toplumun belirli bir kesimine yönelik olması. Bu üç koşulun varlığı, sıradan bir kasten öldürme ya da yaralama suçunu insanlığa karşı suç seviyesine taşıyan belirleyici unsurları oluşturmaktadır.

5237 Sayılı TCK Madde 77 – İnsanlığa Karşı Suçlar Kanun Metni

İnsanlığa Karşı Suçların Maddi ve Manevi Unsurları

Maddi Unsur: Plan, Sistemlilik ve Hedef Kesim

TCK m. 77/1’in “bir plan doğrultusunda sistemli olarak” ifadesi, suçun maddi unsurunu belirleyen en kritik koşuldur. Buradaki “plan” unsurunun varlığı; eylemlerin önceden tasarlanmış bir politikanın parçası olduğunu, rastlantısal ya da spontane gelişmediğini ortaya koymaktadır. “Sistemli” olma koşulu ise eylemlerin tekrarlanır, koordineli ve örgütlü bir nitelik taşımasını ifade etmektedir.

Madde metninde yer alan “toplumun bir kesimine karşı” ibaresi de son derece belirleyicidir. Buradaki hedef kesim, siyasi, felsefi, ırki veya dini bir kimlik üzerinden tanımlanmaktadır. Dolayısıyla bu tanımın dışında kalan bireysel düşmanlık güdülü eylemler, ne kadar ağır olursa olsun doğrudan TCK m. 77 kapsamına girmeyecektir.

Manevi Unsur: Saikler ve Doğrudan Kast

İnsanlığa karşı suçlar yalnızca doğrudan kastla işlenebilir. Kanun ayrıca failin eylemini dört saik kategorisinden biriyle gerçekleştirmesini şart koşmaktadır: siyasal, felsefi, ırki veya dini saikler. Bu saiklerden birinin güdülerek hareket edildiği kanıtlanamadığı sürece, maddi fiiller ne kadar sistematik olursa olsun suçun nitelendirmesi farklılaşacaktır.

TCK 77 Kapsamındaki Fiillerin İncelemesi

a) Kasten Öldürme

Hedef kitleden seçilen bireylerin planlı biçimde öldürülmesidir. Bu bendin işlenmesi halinde fail hakkında ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına hükmolunur; her mağdur için ayrıca gerçek içtima uygulanır.

b) Kasten Yaralama

Grubun üyelerine bedensel ya da ruhsal bütünlüklerini hedef alan sistematik saldırılardır. Kasten öldürme ile birlikte değerlendirildiğinde gerçek içtima hükümleri devreye girer.

c) İşkence, Eziyet veya Köleleştirme

Kişileri yalnızca birer araç olarak gören, onların insanlık onurunu sistematik biçimde tahrip eden eylemlerdir. Uluslararası hukukta işkencenin yasağı mutlak bir norm (jus cogens) niteliği taşımakta olup herhangi bir koşulda meşrulaştırılması mümkün değildir.

d) Kişi Hürriyetinden Yoksun Kılma

Sistematik tutuklamalar, keyfi gözaltılar ya da zorla kaybetme pratiklerini kapsamaktadır. Bu fiilin uluslararası insan hakları hukuku çerçevesindeki karşılığı, özellikle zorla kaybetme yasağı bağlamında değerlendirilmektedir.

e) Bilimsel Deneylere Tabi Kılma

İnsanlık tarihinin en karanlık örneklerinden olan Nazi kamplarındaki tıbbi deneyleri esas alan bu bent, kişilerin rızası olmaksızın bedenleri üzerinde gerçekleştirilen her türlü bilimsel müdahaleyi suç olarak tanımlamaktadır.

f) Cinsel Saldırı ve Çocukların Cinsel İstismarı

Sistematik cinsel şiddet, tarihsel süreçte çatışma ve zulüm ortamlarında bir baskı ve yıldırma aracı olarak kullanılmıştır. Uluslararası Ceza Mahkemesi içtihadı bu fiilleri bağımsız bir savaş suçu ve insanlığa karşı suç olarak nitelendirmektedir.

g) Zorla Hamile Bırakma

Özellikle etnik temizlik politikalarıyla bağlantılı olarak gündeme gelen bu fiil; hedef grubun demografik yapısını zorla değiştirmeye ya da topluluklar arası şiddet yaratmaya yönelik planlı bir araç olarak işlenmesi halinde insanlığa karşı suç kapsamına girmektedir.

h) Zorla Fuhşa Sevketme

Kişileri cinsel sömürüye zorlamak amacıyla sistematik biçimde uygulanan bu eylem, hem cinsel özgürlüğü hem de insan onurunu hedef alan bir insanlık suçu olarak cezalandırılmaktadır.

İnsanlığa Karşı Suçlar ile Soykırım Suçunun Farkı

Pratikte en sık karıştırılan iki uluslararası suç kategorisi, insanlığa karşı suçlar ile soykırım suçudur. Aralarındaki temel ayrımı şu şekilde özetleyebilirim:

Temel fark şudur: Soykırımda failin amacı grubu bütünüyle ortadan kaldırmaktır; gruba mensup olduğu için seçilen bireyin yok edilmesi bu amacın bir parçasıdır. İnsanlığa karşı suçlarda ise hedef doğrudan grup değil, toplumun bir kesimine mensup bireylerdir; sistematik zulüm bu bireylere yönelik olmakla birlikte grubun kolektif varlığını yok etmek gibi bir nihai amaç aranmamaktadır.

İnsanlığa Karşı Suçların Örgütlü İşlenmesi – TCK 78

Tarihsel veriler, insanlığa karşı suçların hemen tamamının münferit bireyler tarafından değil; hiyerarşik bir komuta yapısına sahip örgütsel mekanizmalar aracılığıyla gerçekleştirildiğini göstermektedir. Nürnberg’den Ruanda’ya, Srebrenica’dan Darfur’a uzanan bu örnekler, sistematik zulmün ancak bir örgütsel altyapıyla hayata geçirilebildiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Kanun koyucu bu gerçeği göz önüne alarak TCK m. 78’i kaleme almış; insanlığa karşı suç işlemek amacıyla kurulan örgütleri özgün bir suç tipi olarak ayrıca cezalandırmıştır. Bu düzenleme, TCK m. 220’deki genel suç örgütü hükmüne kıyasla özel norm niteliği taşımakta ve m. 77 kapsamındaki suçlar söz konusu olduğunda öncelikle uygulanmaktadır.

TCK m. 78’in pratik önemi şu noktada somutlaşmaktadır: Fail, insanlığa karşı suçu bizzat işlememiş olsa dahi yalnızca bu amaca hizmet eden bir örgütü kurmuş veya yönetmiş ya da bu örgüte üye olmuş olmakla cezalandırılabilecektir. Örgütsel yapı içindeki konumu belirleyici olmaya devam eder; kurucu ve yöneticiler üyelere oranla daha ağır bir yaptırımla karşılaşmaktadır.

5237 Sayılı TCK Madde 78 – Örgüt Kanun Metni

TCK m. 78/1’deki “yukarıdaki maddelerde yazılı suçlar” ibaresi yalnızca m. 77’yi değil; soykırım suçunu düzenleyen m. 76’yı da kapsamaktadır. Dolayısıyla bu örgüt hükmü, hem soykırım hem de insanlığa karşı suç işlemek amacıyla kurulan her türlü yapılanmaya uygulanabilmektedir.

Ceza Rejimi ve İçtima Kuralları

TCK m. 77 kapsamındaki suçların cezai yaptırımları fiile göre farklılaşmaktadır:

Vurgulanması gereken kritik nokta şudur: TCK m. 78 kapsamındaki örgüt cezası, m. 77’deki asıl suçun cezasına ek olarak tatbik edilmektedir. Örgüt faaliyeti çerçevesinde insanlığa karşı suçu bizzat işleyen fail; hem örgüt üyeliği ya da yöneticiliğinden hem de işlediği suçlardan ayrı ayrı ceza almaktadır.

Zamanaşımı İşlemez ve Tüzel Kişi Sorumluluğu

TCK m. 77/4 ve m. 78/3 hükümleri, bu suçlarda dava ve ceza zamanaşımının işlemeyeceğini açıkça düzenlemektedir. Bu, uluslararası ceza hukukunun temel ilkelerinden birini iç hukuka yansıtan bir düzenlemedir. Adalet Bakanlığı tarafından yürütülen uluslararası iş birliği süreçleri de bu çerçevede önem kazanmaktadır; zira suçun üzerinden onlarca yıl geçmiş olması ne kovuşturmayı ne de mahkûmiyeti engellemektedir.

Tüzel kişi sorumluluğu bakımından ise TCK m. 77/3 ve m. 78/2, özel hukuk tüzel kişileri hakkında güvenlik tedbirine hükmedilebileceğini öngörmektedir. Bu güvenlik tedbirleri arasında; faaliyetin durdurulması, müsadere ve mal varlığına el konulması sayılabilir. Kamu tüzel kişileri bu kapsamın dışında tutulmuştur.

Uluslararası Hukukta İnsanlığa Karşı Suçlar

İnsanlığa karşı suçların uluslararası hukuktaki serüveni 1945 Nürnberg Şartı ile başlamış; 1948 BM Soykırım Sözleşmesi, 1993 ICTY ve 1994 ICTR tüzükleriyle gelişerek 2002’de yürürlüğe giren Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) Statüsü‘nün 7. maddesiyle kapsamlı biçimde kodifiye edilmiştir.

UCM Statüsü m. 7, insanlığa karşı suçları TCK m. 77’den daha geniş bir perspektifle ele almaktadır. Statü’nün en önemli farkı, suçun oluşması için “yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak” işlenmesi koşulunu aramasıdır; TCK ise “plan doğrultusunda sistemli olarak” ifadesini kullanmaktadır. Bu yaklaşım farkı, kovuşturma eşiği ve ispat standardı açısından önemli sonuçlar doğurmaktadır.

Türkiye UCM Statüsü’nü imzalamış olmakla birlikte iç hukuk onay prosedürünü tamamlamamıştır; dolayısıyla Statü Türkiye bakımından fiilen yürürlükte değildir. Bununla birlikte Türk mahkemeleri, TCK m. 77’yi yorumlarken uluslararası içtihadı tamamlayıcı bir referans kaynağı olarak dikkate alabilmektedir.

Görevli Mahkeme

İnsanlığa karşı suçlara ilişkin davalar, suçun ağırlığı ve gerektirdiği uzmanlık nedeniyle Ağır Ceza Mahkemesi‘nde görülmektedir. Uluslararası boyut taşıyan bu davalarda delil toplama, tanık koruma ve yabancı adli makamlarla iş birliği süreçleri kritik önem kazanmaktadır. Olası sanıkların yurt dışında bulunması halinde iade prosedürleri ve uluslararası tutuklama müzekkereleri de yargılama sürecinin ayrılmaz parçasını oluşturmaktadır.

Sık Sorulan Sorular

Av. Onuralp Turhan – Avukat Onaylı İçerik

Bu makale, Ankara Barosu’na kayıtlı Av. Onuralp Turhan tarafından kaleme alınmıştır. Ankara’nın Etimesgut ve Eryaman ilçelerinde faaliyet gösteren Turhan Hukuk ve Danışmanlık Bürosu, ceza hukuku başta olmak üzere geniş bir hukuki yelpazede müvekkillerine hizmet sunmaktadır. Hukuki destek için turhanhukukvedanismanlik.com.tr adresinden iletişime geçebilirsiniz.